Legendy Wawelu – Czy Kadłubek kłamał?

Kilka słów o źródłach legend, nie tylko Wawelu

Znany nam wszystkim z lekcji języka polskiego Ignacy Krasicki (o podobnym jak możemy mniemać, zamiłowaniu co Kadłubek) napisał kiedyś historyczną fantazję, której nadał tytuł „Historja”. Poświęca w niej chwilę na omówienie obu najważniejszych wawelskich legend: historii Smoka Wawelskiego oraz królowej Wandy – legendy Wawelu – tej, o której mówimy, że nie chciała wychodzić za Niemca (tradycyjnie zwanego Rytgierem). Genialny poeta wspomina o niej ze sporą dozą złośliwości:

Wenda albo Wanda nie wzgardziła Rytgierem, bo go na świecie nie było. Nie skoczyła z mostu w Wisłę, bo pod Krakowem na łodziach się wożono; że utonęła, to prawda, ale nie ona temu winna, lecz przewoźnik pijany.

Być może Krasicki podszedł do tematu zbyt cynicznie – wspominając żartem o historii z Wawelu, ale warto na moment popłynąć wraz z nurtem jego rozumowania i zadać sobie ważne pytanie:

No dobra, ale skąd właściwie biorą się te wszystkie legendy? 

By to sobie wytłumaczyć, sięgniemy raz jeszcze po znany już nam przykład Smoka Wawelskiego w Krakowie. Na tak dobrze znanej, a w dodatku wielokrotnie badanej przez specjalistów historii powinniśmy szybko załapać, o co chodzi w tworzeniu legendy i co tak w ogóle sprawia, że mamy z nią do czynienia.
Musimy wiedzieć, że w przypadku Smoka Wawelskiego badacze mówią o dwóch koncepcjach powstania. Pierwszą z nich jest hipoteza legendy ludowej, która mówi o tym, że mistrz Kadłubek uszlachetnił jedynie istniejącą już od wieków historię o pierwszym z brzegu smoku poprzez dodanie do niej rodziny królewskiej i wątku walki o tron . Teoria ta wyjaśniałby pogańską nutkę, rozbrzmiewającą w tle opowieści o sprycie, nie zaś o wspaniałej boskiej interwencji, jak to było w przypadku wielu innych europejskich legend. Po raz pierwszy wysnuł ją znany slawista (ekspert w dziedzinie języków i kultury Słowian) i historyk Aleksander Brückner.

Kadłubek a hipoteza legendy uczonej

Jest jeszcze hipoteza legendy uczonej. Wyprowadził ją Oswald Balzer, rozwinął natomiast Marian Plezia. Dowodzili oni, że w czasach przed powstaniem uniwersytetów, miejscowe elity intelektualne gromadziły się, by dyskutować o historycznych początkach państwa. To właśnie Wincenty Kadłubek – tytułowy związany z Wawelem bohater – miał spisać ich rozważania. Niektórzy z wyznawców tej hipotezy próbują udowodnić, że Smok Wawelski ma coś wspólnego z Biblią i legendą o świętym Jerzym, większość jednak kategorycznie temu zaprzecza. Jednym z często występujących wątków jest tu natomiast teoria, jakoby miejscowe podania połączyć w jedno, tworzące legendę założeniu ważnego i wielkiego miasta.

Bo to właśnie jest w legendach najważniejsze – w przeciwieństwie do baśni, mitów, czy bajek opowiadają o historycznych wydarzeniach, a czasem także historycznych postaciach. Nie muszą być to fakty, gdy przekładamy je na język dzisiejszej nauki – cóż, ciężko byłoby nam przyznać, że smok to postać historyczna! – jednakże możemy mieć pewność, że dla współczesnych twórcom legend, były jak najbardziej prawdziwe. Stąd mamy cykl legend o królu Arturze, legendy o założycielach starożytnego Rzymu Remusie i Romulusie, czy powstaniach państw.

Żródła legend na Wawelu w Krakowie.  Kadłubek i Smoczej Jamy, rzeźba z liśćmi ze sredniowiecza

Rodzaje legend

W zależności od poruszanego tematu, wyróżniamy trzy podstawowe typy legend. Są więc legendy biograficzne, opowiadające o życiu wielkich ludzi (np. legenda o Kraku i Wandzie, związane z Wawelem), legendy hagiograficzne, czyli opisujące żywoty świętych (np. legenda o świętym Aleksym), czy legendy etiologiczne. Te ostatnie skupiają się na opowiadaniu historii miejsc lub obyczajów, często tłumaczą nazwy, czy pojawienie się gdzieś jakiegoś elementu krajobrazu. Dobrym przykładem będzie, większości dobrze znana, legenda o braciach Lechu, Czechu i Rusie.


Samo słowo „legenda” pochodzi od łacińskiego czasownika „legere”, znaczącego „czytać”. Z początku legendy przekazywano sobie ustnie, więc często może się okazywać, że znana przez nas wersja mocno odbiega od tej, którą poznawano przy licznych ogniskach, czy nad kuflami piwa setki lat wcześniej. Wiele zależało od pamięci słuchaczy, którzy mieli przekazać historię dalej, a także od ich subiektywnych opinii.
W dzisiejszych czasach możemy doświadczyć podobnego zjawiska, gdy przekazujemy sobie ustnie informacje, choćby w gronie rodziny. Trzeba przyznać, że niekiedy poznamy ludzi z wyjątkową umiejętnością, gdy chodzi o dopowiadanie sobie różnych faktów i naturalne zdolności do przeinaczania informacji.

Zobacz również

Koronacje królewskie na Wawelu

Wawel skrywa w swoich starych murach nie tylko arcydzieła architektoniczne, ale również niezwykłą historię koronacji…

Czytaj więcej
Kaplica Zygmuntowska na Wawelu

Kaplica Zygmuntowska, usytuowana na Wawelu w Krakowie, to jeden z najbardziej charakterystycznych obiektów architektonicznych w…

Czytaj więcej
Kiedy zwiedzać Wawel?

Wawel, perła krakowskiego krajobrazu, ożywa w każdym sezonie, oferując niezapomniane doświadczenia zwiedzania. Bez względu na…

Czytaj więcej
zamek wawel w krakowie
Jak tanio zwiedzać Wawel

Wawel to jedno z najważniejszych historycznych miejsc w Polsce. W tym artykule omówimy różne możliwości,…

Czytaj więcej
Wejście centralne na Wawel
„Cegiełki Wawelskie”

Gdy kroczymy w kierunku Wzgórza Wawelskiego od ulicy Kanoniczej czy Grodzkiej, nasza uwaga często skupia…

Czytaj więcej
wejście do apartamentów królewskich na wawelu w krakowie
Wawel Podziemny. Lapidarium

Wawel, perła polskiego dziedzictwa, skrywa przed nami swoje najcenniejsze skarby w podziemiach Zamku Królewskiego. „Wawel…

Czytaj więcej
Świąteczne zwiedzanie Wawelu

Kraków przyciąga nie tylko malowniczym krajobrazem, ale również bogatą historią. Jednym z najurokliwszych miejsc do…

Czytaj więcej
Wycieczka na Wawel dla rodzin z dziećmi

Zbliżają się ferie zimowe, czas, który doskonale nadaje się na wycieczkę dla rodzin z dziećmi…

Czytaj więcej
Jakie skarby kryje Skarbiec

Wawel, majestatyczny zamek w sercu Krakowa, kusi tajemnicą i bogactwem swej historii. Jednak to, co…

Czytaj więcej
Wejście centralne na Wawel
Wawel z dzieckiem – co warto wiedzieć przed wycieczką?

Wawel to jedno z najbardziej znanych i popularnych miejsc w Polsce, które warto odwiedzić z…

Czytaj więcej
Katedra Wawelska w Krakowie
Odkryj z nami Zamek Królewski na Wawelu

Kraków to jedno z najpiękniejszych miast w Polsce, pełne historii i kultury. Jego sercem jest…

Czytaj więcej
widok z zamku Wawel w Krakowie
Wawel – jak dojechać i gdzie zaparkować?

Zamek Królewski na Wawelu położony jest na Wzgórzu Wawelskim w Dzielnicy Stare Miasto w Krakowie.…

Czytaj więcej
mur obronny zamek Wawel w Krakowi
Legendy Wawelu – Czy Kadłubek kłamał?

Kilka słów o źródłach legend, nie tylko Wawelu Znany nam wszystkim z lekcji języka polskiego…

Czytaj więcej
krużganki wawel
Wawel – co oferuje dla zwiedzających?

Zamek Wawelski ma do zaoferowania szereg wystaw stałych, jak również wystawy czasowe. W naszej ofercie…

Czytaj więcej
smok wawel płomienie
Smok Wawelski – legenda z czasów grodu Kraka

Krąży od dawien, dawna legenda, że przed wiekami Smok Wawelski terroryzował mieszkańców grodu Kraka, od…

Czytaj więcej
droga do wawelu
Zamek Wawelski i jego fortyfikacje

Dzisiaj postaramy się przybliżyć odrobinę historii obronności murów i zabudowań na Zamku Wawelskim. Wawel pierwotnie…

Czytaj więcej
pomnik Tadeuszowi Kościuszko Wawel
Wawel z przewodnikiem — niezapomniane doświadczenie dla całej rodziny

Zapraszamy Cię na wyjątkową podróż przez historię i dziedzictwo Polski. To niezwykła okazja, by odkryć…

Czytaj więcej
wzgórze wawelskie w lecie
Wawel — godziny otwarcia i jak najlepiej wykorzystać czas

Krakowski Wawel to wyjątkowe miejsce, które pełne jest historii, kultury i sztuki. Aby w pełni…

Czytaj więcej
miniatura wawel
Wawel a powrót dziecka do szkoły – nauka i rozrywka na Krakowskim Wzgórzu

Wrzesień to czas powrotu dzieci do szkół i przedszkoli. Dla wielu rodziców oznacza to poszukiwanie…

Czytaj więcej
Na naszej stronie korzystamy z plików cookies (ciasteczek). Dowiedz się więcej w naszej polityce prywatności.
Akceptuję wszystkie